أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )
162
الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )
« حنوط » « 98 » [ مىنامند ] . همهء آنچه دانسته يا ندانسته مىخوريم ، ابتدا به غذا و زهرها تقسيم مىشود كه مواد دارويى بين آنها قرار دارد . مواد غذايى از نيروهاى فعّال و منفعل [ بدن ] كيفيت مىيابد در نخستين درجه از چهار « 99 » . بدن متعادل قادر است آنها را از راه هضم كامل و جذب ، در خود تبديل كند تا آنچه آن [ - بدن ] حل كرده جبران كند . به همين جهت ، بدن ابتدا بر آنها « 100 » اثر مىكند و سپس زير تأثير مناسب و مساعد آنها قرار مىگيرد . و اما زهرها از آن نيروها در آخرين درجه يعنى چهارم كيفيت مىيابند . آنها بر بدن غالب مىشوند و آن را فرا مىگيرند و بسته به كيفيت بروز اين درجه « 101 » ، سبب بيمارى يا مرگ مىشوند . بنابراين ، آنها بر بدن تأثير مىگذارند اما سرانجام ، اگر حياتى و نيرويى كه بدن با آن در برابر [ زهرها ] مقاومت مىكند ، باقى مانده باشد و اگر تأثير [ زهرها ] با طلب مرگ سريع يا ضعف بد و كشنده [ بر آن نيرو ] پيشى نگيرد ، ناگزير با واكنش بدن روبهرو مىشوند . مواد دارويى در ميانه قرار مىگيرد زيرا نسبت به مواد غذايى ويرانكننده است و [ نسبت ] به زهرها اصلاحكننده . تأثير آنها فقط با تدبيرهاى طبيب حاذق و ملاحظهكار آشكار مىشود . به همين جهت آنچه بين آنها و مواد غذايى قرار دارد ، غذاى دارويى ناميده مىشود و بين آنها و زهرها را داروهاى سمى مىنامند . طبيبان پس از اصلاح نيروها و اتّخاذ تدبيرها در رفع زيانهاى آنها ، آنچنانكه استفاده از آنها كامل شود ، به آنها اعتماد مىكنند . « 102 » [ طبيبان ] بيشتر به غذاى دارويى براى درمان گرايش دارند تا به داروهاى سمى مگر در [ موارد ] ضرورى . آنها هنگام درمان توصيه مىكنند تا به مواد غذايى اكتفا شود و در تهيه و ترتيب [ مصرف ] آنها ظرافت نشان دهند . حال اگر اين كافى نباشد و به داروها نياز ( 98 ) . حنوط . مواد معطر براى مردگان ، كه از كانىهاى معطر ، مشك ، عنبر ، كافور يا چوب صندل ساخته مىشود . Lane ، 657 . ( 99 ) . دربارهء چهار درجه صفت مواد نك . ابن سينا ، I ، 184 - 185 . ( 100 ) . يعنى روى مواد غذايى . ( 101 ) . بحسب و صفها من عرض الدرجة . ( 102 ) . نسخهء الف : اعتمدهما ، نسخههاى ب ، پ و Vorwort [ متن عربى ، 9 ] : اعتدهما . كرائوس در انتقاد خود بر Vorwort به چنين خطا در خواندن نيز اشاره كرده است . XXII , Krause DI ، 268 .